Vận tải đường sắt liên vận quốc tế

Khi đường biển quá chậm mà đường hàng không lại quá đắt, nhiều doanh nghiệp xuất nhập khẩu đang tìm đến một lựa chọn ở giữa: vận tải đường sắt liên vận quốc tế. Đây là hình thức vận chuyển hàng hóa bằng đường sắt xuyên biên giới, thường kết hợp với đường bộ hoặc đường biển ở chặng đầu và chặng cuối, tạo thành một chuỗi vận tải liên tục từ cửa đến cửa. Hiểu rõ cách thức hoạt động, ưu nhược điểm và các lưu ý thực tế sẽ giúp doanh nghiệp quyết định tuyến này có phù hợp với lô hàng của mình hay không.

Vận tải đường sắt liên vận quốc tế là gì?

Vận tải đường sắt liên vận quốc tế là việc vận chuyển hàng hóa bằng tàu hỏa qua lãnh thổ của hai hay nhiều quốc gia, theo một hành trình thống nhất và thường sử dụng một vận đơn liên vận duy nhất. Hàng hóa được đóng trong container tiêu chuẩn, xếp lên toa tàu tại ga xuất phát và di chuyển theo lịch trình cố định đến ga đích, nơi hàng được dỡ xuống và giao tiếp bằng xe tải hoặc tàu biển nếu cần.

Điểm khác biệt lớn nhất của hình thức này so với vận tải đường sắt nội địa là hàng phải đi qua các cửa khẩu đường sắt, nơi diễn ra thủ tục hải quan, kiểm tra hàng hóa và có thể phải chuyển tải do khác biệt về khổ đường ray giữa các quốc gia. Với Việt Nam, hai cửa khẩu đường sắt quốc tế chính là Đồng Đăng (nối với Bằng Tường, Trung Quốc) và Lào Cai (nối với Hà Khẩu, Trung Quốc) — cửa ngõ quan trọng đưa hàng Việt Nam lên mạng lưới đường sắt liên vận Á – Âu.

Ưu điểm của vận tải đường sắt liên vận

• Tốc độ cân bằng: Nhanh hơn đáng kể so với đường biển và rẻ hơn nhiều so với đường hàng không, phù hợp với hàng cần giao trong khoảng thời gian trung bình, ví dụ hàng điện tử, linh kiện, hàng tiêu dùng theo mùa vụ.
• Khối lượng lớn, chi phí ổn định: Một đoàn tàu có thể chở hàng chục container trong một chuyến, giúp chi phí trên mỗi đơn vị hàng hóa cạnh tranh, đồng thời lịch chạy tàu cố định giúp doanh nghiệp chủ động kế hoạch sản xuất và giao hàng.
• Ít phụ thuộc thời tiết: Tàu hỏa ít bị ảnh hưởng bởi bão, sương mù hay tắc nghẽn cảng biển như vận tải biển và hàng không, nên lịch trình thường ổn định hơn.
• Thân thiện với môi trường: Trên cùng một khối lượng hàng và quãng đường, vận tải đường sắt phát thải ít hơn vận tải đường bộ và đường hàng không, phù hợp với xu hướng logistics xanh và yêu cầu bền vững từ đối tác nước ngoài.

Những hạn chế doanh nghiệp cần biết

Bên cạnh ưu điểm, vận tải đường sắt liên vận vẫn có những giới hạn thực tế. Thứ nhất là sự khác biệt về khổ ray: Việt Nam sử dụng khổ hẹp ở nhiều tuyến, trong khi Trung Quốc và châu Âu dùng khổ tiêu chuẩn, nên container thường phải được chuyển sang toa khác tại ga biên giới, tốn thêm thời gian và chi phí xếp dỡ.

Thứ hai, mạng lưới tuyến còn hạn chế: không phải địa điểm nào cũng có ga đường sắt quốc tế, và doanh nghiệp thường phải kết hợp thêm vận tải đường bộ ở chặng đầu hoặc chặng cuối. Thứ ba, một số loại hàng như hàng nguy hiểm, hàng lạnh hoặc hàng quá khổ cần container và toa chuyên dụng, không phải chuyến tàu nào cũng đáp ứng được. Cuối cùng, hàng quá cảnh qua nhiều nước phải tuân thủ quy định hải quan và chứng từ của từng nước, đòi hỏi khâu chuẩn bị giấy tờ kỹ lưỡng.

Quy trình vận chuyển một lô hàng đường sắt liên vận

1. Đặt chỗ và chuẩn bị hàng hóa

Doanh nghiệp đặt chỗ trên chuyến tàu qua forwarder hoặc đơn vị vận tải đường sắt, xác nhận ga đi, ga đến, lịch trình và loại container phù hợp với hàng hóa. Hàng được đóng gói, chằng buộc chắc chắn và dán nhãn đúng quy định.

2. Khai báo hải quan xuất khẩu

Tờ khai hải quan được hoàn tất tại nước xuất khẩu trước khi hàng lên tàu. Các chứng từ như vận đơn đường sắt, hóa đơn thương mại, phiếu đóng gói và giấy chứng nhận xuất xứ (nếu cần hưởng ưu đãi thuế quan) cần được chuẩn bị đầy đủ.

3. Vận chuyển và quá cảnh

Tàu di chuyển theo lịch trình, dừng tại các ga biên giới để làm thủ tục quá cảnh và chuyển tải nếu đổi khổ ray. Chủ hàng có thể theo dõi hành trình qua số vận đơn hoặc hệ thống theo dõi của đơn vị vận chuyển.

4. Thông quan nhập khẩu và giao hàng chặng cuối

Khi tàu đến ga đích, hàng được làm thủ tục nhập khẩu và giao cho người nhận hoặc chuyển tiếp bằng xe tải đến kho của doanh nghiệp, hoàn tất chuỗi vận chuyển door to door.

Doanh nghiệp nên lưu ý gì khi chọn tuyến đường sắt?

• So sánh tổng chi phí và thời gian: Không chỉ so sánh cước tàu, cần tính cả chi phí chuyển tải tại ga biên giới, vận chuyển chặng đầu và chặng cuối, phí chứng từ và lưu bãi.
• Kiểm tra lịch trình và tần suất: Một số tuyến chỉ chạy vài chuyến mỗi tuần; doanh nghiệp cần đặt chỗ sớm trong mùa cao điểm và dự phòng thời gian cho thủ tục tại cửa khẩu.
• Chọn loại container phù hợp: Hàng khô dùng container thường, hàng cần kiểm soát nhiệt độ dùng container lạnh có nguồn điện trên tàu, hàng quá khổ cần toa chuyên dụng và phải được xác nhận trước.
• Chuẩn bị chứng từ quá cảnh đầy đủ: Hàng đi qua nhiều nước cần vận đơn liên vận và chứng từ hải quan phù hợp với từng nước quá cảnh để tránh bị giữ hàng tại biên giới.
• Mua bảo hiểm hàng hóa: Dù đường sắt tương đối an toàn, doanh nghiệp vẫn nên mua bảo hiểm cho lô hàng có giá trị cao, đặc biệt khi hành trình đi qua nhiều nước.

Kết luận

Vận tải đường sắt liên vận quốc tế đang trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng hiện đại, nhất là với các tuyến kết nối Việt Nam với Trung Quốc và xa hơn là thị trường châu Âu. Hình thức này mang lại sự cân bằng hợp lý giữa chi phí, thời gian và tính bền vững, đặc biệt phù hợp với doanh nghiệp cần giao hàng nhanh hơn đường biển nhưng vẫn kiểm soát được ngân sách. Khi hạ tầng đường sắt và thủ tục liên vận ngày càng được cải thiện, đây sẽ là lựa chọn đáng cân nhắc trong chiến lược logistics của nhiều doanh nghiệp xuất nhập khẩu.